مرکز تخصصی علوم دینی حضرت ولی عصر«عج» مطالعات اعتبار سنجی حدیث 2676-4946 3 شماره یکم 2025 09 22 Attribution of 'Al-Iydaah' to Fazl ibn Shadhan and the re-evaluation of its title. بررسی انتساب «الإیضاح» به فضل بن شاذان و بازشناسی عنوان آن 115 133 746 FA مرتضی آرپناهی دانش پژوه سطح 3 رشته علوم حدیث مؤسسه معارف اهل بیت قم سید علی ابطحی دانش پژوه سطح 3 رشته کلام امامیه مؤسسه معارف اهل بیت قم Journal Article 2025 04 15 Examining the Attribution of <em>al-</em><em>Īḍāḥ</em> to Faḍl b. Shādhān and Reconsidering the Original Title of the Book<br />The attribution of the work <em>al-</em><em>Īḍāḥ</em> to Faḍl b. Shādhān al-Nīshābūrī  has long been a matter of debate in theological and historical studies. Some researchers, relying on codicological evidence and internal data from the book, have affirmed this attribution as authentic, while others have expressed doubts about its validity. This scholarly dispute is further illuminated by two important reports: one found in the recently published <em>Math</em><em>ā</em><em>lib al-Naw</em><em>āṣ</em><em>ib</em> by Ibn Shahrāshūb . and the other in <em>Taf</em><em>ḍī</em><em>l al-A</em><em>ʾ</em><em>imma</em> by Ḥasan b. Sulaymān al-Ḥillī . These reports, despite certain ambiguities, provide strong grounds for defending the attribution of <em>al-</em><em>Īḍāḥ</em> to Faḍl b. Shādhān. Moreover, based on these accounts and codicological evidence, it is highly probable that the work was originally known under the title <em>al-Tanb</em><em>ī</em><em>h min al-</em><em>Ḥ</em><em>ayra wa al-T</em><em>ī</em><em>h</em>, with its present title <em>al-</em><em>Īḍāḥ</em> emerging through the course of transmission and reception over time. انتساب کتاب «الإیضاح» به فضل بن شاذان نیشابوری (م. 260 هـ) یکی از مباحث بحث برانگیز در پژوهش های کلامی و تاریخی است. برخی از پژوهشگران با استناد به شواهد نسخه‌ شناسانه و داده های آمده در کتاب، این انتساب را معتبر، و دسته ای دیگر از آنان در صحت آن تردید دارند. این اختلاف ها در حالی است که دو گزارش مهم یکی از کتاب تازه چاپ «مثالب النواصب» از ابن شهرآشوب (م. 588 هـ) و دیگری از کتاب «تفضیل الأئمة» حسن بن سلیمان حلّی (زنده در 802 هـ) نشان میدهد که با وجود برخی ابهامات انتساب کتاب ایضاح به فضل بن شاذان صحیح است. بررسی این نقل‌ها نشان می دهد که با وجود برخی ابهامات، انتساب کتاب «الإیضاح» به فضل بن شاذان با تکیه بر شواهد موجود، قابل دفاع است. جز این، با کمک این دو گزارش و شواهد نسخه ‌شناسانه، به احتمال زیاد کتاب «الإیضاح» در گذشته با نام «التنبیه من الحیرة و التیه» شناخته می‌شده و تغییر عنوان آن در طول زمان اتفاق افتاده است. https://vsh.journals.hozehkh.com/article_746_251d2f712be251ebb331c03a21e7db74.pdf